Incoterms nədir və nəyi tənzimləmir
Incoterms Beynəlxalq Ticarət Palatasının (ICC) hazırladığı standart ticarət şərtləridir; hazırkı versiya Incoterms 2020-dir. Hər şərt alıcı ilə satıcı arasında üç məsələni həll edir: mal harada təhvil verilir, risk nə vaxt alıcıya keçir və hansı xərcləri kim ödəyir.
Incoterms hər şeyi tənzimləmir. Ödəniş şərtləri, mülkiyyət hüququnun keçməsi və müqavilə pozuntusunun nəticələri alqı-satqı müqaviləsində ayrıca yazılır.
Şərt həmişə yer adı və versiya ilə yazılmalıdır, məsələn: «FCA Guangzhou, [anbar ünvanı], Incoterms 2020». Yer göstərilməyən şərt sonradan mübahisəyə yol açır.
Incoterms 2020-nin 11 şərti
Şərtlər iki qrupa bölünür: istənilən nəqliyyat növü üçün olanlar və yalnız dəniz və daxili su nəqliyyatı üçün olanlar. Siyahıda hər birinin mahiyyəti var; idxalda ən çox rast gəlinən altısına — EXW, FCA, FOB, CIF, DAP və DDP — sonrakı bölmələrdə ətraflı baxırıq.
Hərflər məntiqlə qruplaşır: E — mal satıcının yerində təhvil verilir; F — əsas daşınmanı alıcı ödəyir; C — əsas daşınmanı satıcı ödəyir, amma risk yükləmə yerində keçir; D — mal təyinat yerində təhvil verilir. Bu məntiqi bilmək istənilən şərti tez «oxumağa» kömək edir.
- EXW (Ex Works) — mal satıcının müəssisəsində alıcının sərəncamına verilir;
- FCA (Free Carrier) — mal razılaşdırılmış yerdə alıcının daşıyıcısına təhvil verilir;
- CPT (Carriage Paid To) — satıcı daşınmanı təyinat yerinə qədər ödəyir, risk birinci daşıyıcıya təhvildə keçir;
- CIP (Carriage and Insurance Paid To) — CPT və əlavə olaraq satıcının aldığı sığorta;
- DAP (Delivered at Place) — təyinat yerində, boşaltmağa hazır vəziyyətdə təhvil;
- DPU (Delivered at Place Unloaded) — təyinat yerində boşaldılmış təhvil;
- DDP (Delivered Duty Paid) — idxal rəsmiləşdirilməsi və gömrük ödənişləri daxil təhvil;
- FAS (Free Alongside Ship) — yükləmə limanında gəminin yanında təhvil;
- FOB (Free On Board) — yükləmə limanında gəmiyə yüklənmiş təhvil;
- CFR (Cost and Freight) — satıcı fraxtı təyinat limanına qədər ödəyir, risk yükləmə limanında keçir;
- CIF (Cost, Insurance and Freight) — CFR və əlavə olaraq satıcının aldığı sığorta.
EXW və FCA: malı təchizatçıdan siz götürürsünüz
EXW-də satıcının öhdəliyi minimumdur: malı öz anbarında və ya zavodunda alıcının sərəncamına verir. Yükləmə, ixrac rəsmiləşdirilməsi, beynəlxalq daşınma və idxal alıcının üzərindədir, risk isə mal sərəncama verildiyi andan keçir.
EXW-nin zəif yeri ixrac rəsmiləşdirilməsidir: formal olaraq onu alıcı etməlidir, xarici alıcı üçün bu isə həmişə mümkün olmur. Bu şərtlə alırsınızsa, ixrac sənədlərini kimin hazırlayacağını təchizatçı ilə əvvəlcədən yazılı razılaşdırın.
FCA bu problemi aradan qaldırır: ixrac rəsmiləşdirilməsini satıcı edir və malı alıcının seçdiyi daşıyıcıya və ya ekspeditora razılaşdırılmış yerdə təhvil verir. Yer satıcının ünvanıdırsa, yükləmə də satıcının işidir; başqa ünvandırsa (məsələn, ekspeditorun anbarı), satıcı malı öz nəqliyyatında boşaltmağa hazır vəziyyətdə gətirir. ICC konteyner yükləri üçün FOB əvəzinə məhz FCA-nı tövsiyə edir.
FOB və CIF: yalnız dəniz daşınması üçün
FOB-da satıcı malı ixrac üçün rəsmiləşdirir və alıcının sifariş etdiyi gəmiyə yükləyir. Risk mal gəmiyə yüklənən anda keçir; dəniz fraxtı, sığorta və sonrakı bütün xərclər alıcınındır.
CIF-də satıcı fraxtı və sığortanı təyinat limanına qədər ödəyir, amma risk FOB-dakı kimi yükləmə limanında keçir. Yəni yolda baş verən zərər alıcının riskidir, satıcının aldığı polis isə onu kompensasiya etmək üçündür. Satıcı yalnız minimum əhatəli sığorta almağa borcludur — daha geniş əhatə lazımdırsa, müqavilədə yazın.
Azərbaycan üçün vacib nüans: dəniz yolu ilə gələn yük çox vaxt Gürcüstanın Qara dəniz limanlarına (Poti, Batumi) çatır və oradan yolla və ya dəmir yolu ilə davam edir. «CIF Poti» satıcının öhdəliyini Potidə bitirir — limandan Bakıya qədər daşınma, liman xərcləri və risk sizin üzərinizdədir.
DAP və DDP: təchizatçı malı Azərbaycana çatdırır
DAP-da satıcı malı təyinat yerinə çatdırır və bütün yol boyu riski daşıyır. Boşaltma, idxal gömrük rəsmiləşdirilməsi, rüsum və ƏDV alıcının üzərindədir. Rahat görünür, amma daşınma xərci malın qiymətinin içində olur və siz onu ayrıca görmürsünüz.
DDP satıcı üçün maksimum öhdəlikdir: idxal rəsmiləşdirilməsi və gömrük ödənişləri də daxil olmaqla hər şey. Azərbaycana idxalda bu şərt nadir hallarda praktikdir, çünki xarici təchizatçı Azərbaycan gömrüyündə bəyannaməni təşkil etməli, rüsum və ƏDV-ni ödəməlidir.
Əlavə risk də var: idxal ƏDV-si sizin adınıza ödənilmirsə, ƏDV ödəyicisi olan şirkət üçün onun əvəzləşdirilməsi çətinləşə bilər. DDP təklif edən təchizatçıdan malın Azərbaycanda kimin adına bəyan ediləcəyini və hansı sənədləri alacağınızı mütləq soruşun.
Ekspeditorla idxalda hansı şərti seçmək
Öz ekspeditorunuzla, məsələn TuranKargo ilə işləyirsinizsə, daşınmanı siz idarə edirsiniz və ən məntiqli seçim EXW, FCA və dəniz daşınmasında FOB-dur. Təchizatçı malı hazırlayır, ekspeditor isə marşrutu, nəqliyyat növünü və gömrük rəsmiləşdirilməsini öz üzərinə götürür.
Təchizatçı malı TuranKargo-nun Guangzhou, İstanbul və ya Wilmington anbarına öz hesabına çatdırırsa, bu, mahiyyətcə «FCA, anbar ünvanı» şərtidir; ixrac rəsmiləşdirilməsinin kimdə olduğunu müqavilədə açıq yazın. Anbar ünvanı və TK-XXXXXXX formatlı müştəri nömrəniz qeydiyyatdan sonra kabinetdə görünür, nömrə hər qutunun üzərinə yazılır. EXW-də isə malı təchizatçının ünvanından götürmək əlavə xidmət kimi sorğuda göstərilir.
Seçilmiş şərt gömrük dəyərinə də təsir edir: EXW-də sərhədə qədər bütün daşınma xərcləri dəyərə əlavə olunur, «CIF Poti»də isə yalnız limandan Azərbaycan sərhədinə qədər olan hissə. C və D qrupu şərtlərində daşıyıcını təchizatçı seçir, ona görə yükün yolunu və xərclərin tərkibini görmək çətinləşir.
Incoterms-də tez-tez edilən səhvlər
Praktikada problemlərin çoxu şərtin özündən deyil, onun yanlış tətbiqindən yaranır:
- şərti yer göstərmədən yazmaq: «FOB» deyil, «FOB Ningbo, Incoterms 2020» olmalıdır;
- dəniz şərtlərini (FOB, CFR, CIF) avia, avtomobil və ya dəmir yolu daşınmasına tətbiq etmək — bunlar üçün FCA, CPT və CIP nəzərdə tutulub;
- CIF-də riskin təyinat limanına qədər satıcıda qaldığını düşünmək;
- EXW seçib ixrac rəsmiləşdirilməsini kimin edəcəyini razılaşdırmamaq;
- DDP-ni «ən rahat» variant sayıb Azərbaycanda bəyannamə məsələsini yoxlamamaq;
- müqavilədə, invoysda və ekspeditora verilən tapşırıqda fərqli şərtlər yazmaq;
- versiyanı göstərməmək — Incoterms 2010 ilə 2020 arasında fərqlər var, məsələn, DAT şərti DPU ilə əvəz olunub.